Келишув битимини тасдиқлаш институтининг жамиятимиздаги роли
Ҳаммамизга маълумки кейинги вақтларда давлат, давлат ташкилотлари, жисмоний ва юридик шахслар ўртасига мулкий низолар кўпайиб кетганлиги сабабли фуқароларнинг хаёти ва соғлиги билан боғлиқ кўплаб ҳуқуқбузарликлар содир этилмоқда. Мулкий низолар эр ва хотин ўртасида ва бир оила аъзоларининг ҳам ўзаро келишмовчиликларига сабаб бўляпти. Вақтлар ўтиши билан бу турдаги низолар биринчи авлоддан кейинги авлодга ҳам ўтиб боряпти. Хозирда Ўзбекистон Республикаси Олий суди ва қуйи судлари томонидан аҳолининг муаммоларини енгиллаштириш борасида кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Буларга судьяларимиз томонидан аҳоли орасида ҳуқуқий онгни ошириш мақсадида сайёр суд мажлислари ва сайёр қабулларни ташкил этилишини мисол қилиб кўрсатишимиз мумкин.
Мисол учун куни кеча фуқаролик ишлари бўйича Қўқон туманлараро суди томонидан даъвогар А нинг жавобгар Б ва Давлат нотариал идорасига нисбатан қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномасини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги фуқаролик иши юзасидан тарафларнинг келишув битимини тасдиқлаш ҳақидаги аризаси сайёр суд мажлисида кўриб чиқилди.
Суд мажлиси давомида ушбу низодан кейин қандай низолар келиб чиқиши ва унинг оқибатлари ҳақидаги тушунтиришлар натижасида даъвогар А ҳамда жавобгар Б судга ариза билан мурожаат қилиб, келишувга эришганликларини, келишув битими тузганликларини билдириб, суддан келишув битимини тасдиқлаб беришни сўрашди.
Иш ҳужжатларидан аниқланишича, низоли уй давлат нотариал идораси томонидан қайд этилган олди-сотди шартномасига асосан тарафларнинг онаси мархума В га тегишли бўлган. Тарафларнинг онаси 01.10.2014 йилда вафот этган. Мархумадан қолган мулкка нисбатан унинг фарзандлари А ва Б лар тенг улушларда қонун бўйича биринчи навбатдаги ворислик ҳуқуқига эга. Шундай бўлсада, давлат нотариал идора томонидан 2015 йилдаги реестрга 2999-сон билан қайд этилган мархуманинг фарзанди (жавобгар) Б га низоли уйга нисбатан ягона меросҳўр экани ҳақида қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисида гувоҳномаси берилган. Мерос гувоҳномаси 2016 йилда Кадастр агентлиги томонидан белгиланган тартибда давлат рўйҳатидан ўтказилган. Давлат нотариал идорасининг 2015 йилдаги реестрга 2999-сон билан қайд этилган қонун бўйича мерос гувоҳномасини расмийлаштирилишида жавобгар Б томонидан нотариусга ўзидан бошқа меросхўр йўқлиги ҳақида ариза берилган ҳамда м.ф.й томонидан шу мазмундаги маълумотномаси тақдим этилган.
Мархумнинг фарзанди яъни (даъвогар) А мерос ишига жалб қилинмаган, нотариал идорасига чақирилмаган, у мерос улушидан воз кечмаган. Меросхўр А нинг мархум онаси В дан қолган мулкдан мерос олиш ҳуқуқи бузилган. Тарафлар томонидан судда келишув битими тузишиб, судга ариза билан мурожаат қилиб, унда келишув битимини тасдиқлашни сўрашди.
Келишув битимига кўра:-Даъвогар А жавобгар Б ва Давлат нотариал идорасига нисбатан низоли уй юзасидан Давлат нотариал идораси томонидан 2015 йилдаги реестрга 2999-сон билан қайд этилган қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномасини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги даъво талабидан бутунлай воз кечди. Низоли уй 2015 йилдаги реестрга 2999-сон билан қайд этилган қонун бўйича меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномасига асосан жавобгар Б нинг тўлиқ эгалигида қолади. Жавобгар Б томонидан суд мажлиси куни даъвогар А га 4000 (тўрт минг) АҚШ доллари миқдоридаги нақд пул маблағи сайёр суд мажлисини ўзида далолатнома ва тилҳат асосида расмийлаштириб топширилди.
Келишув битими тарафларнинг манфаатларигагина тааъллуқли бўлиб, уларнинг иҳтиёрий хоҳиш-иродасига кўра тузилди, келишув битими учинчи шахсларнинг ёки давлатнинг манфаатларига зид келмайди. Қонун ҳужжатларига мувофиқ келади. Тарафларга келишув битими тузишнинг ҳуқуқий оқибатлари Ўзбекистон Республикаси ФПКнинг 124-моддаси, 126-моддаси билан мазмунан таништирилиб, ушбу низо юзасидан судларга иккинчи марта мурожаат қилишларига йўл қўйилмаслиги тушунтирилди.
Суд тарафлар ўртасида тузилган келишув битими тарафларнинг манфаатларини кўзлаб тузилганлигини, битим ва шартлари бошқа шахсларнинг манфаатларига зид келмаслигини назарда тутиб Ўзбекистон Республикаси ФПКнинг 124-моддаси 4-бандига кўра, тарафлар томонидан тузилган келишув битимини тасдиқлаб, фуқаролик ишини иш юритишдан тугатишни лозим топди.
Юқоридаги холатдан кўриниб турибдики суд томонидан, йиллар давомда ечимини топмаётган шу каби масалалар билан мурожаат қилаётган жисмоний ва юридик шахсларнинг аризаларини кўриб чиқишда, имкон қадар муаммони ҳал этишда, келишув битимини тасдиқлаш институтининг роли катта аҳамият касб этмоқда.
Фарғона вилоят судининг судьяси
Муҳаммаджон Урмонов